Ode aan Ödön

Ik weet dat mijn zeer gewaardeerde NUt-getrouwen toneel niet direct bovenaan hun prioriteitenlijstje hebben staan; derhalve een poging om dit onderwerp met stip te doen stijgen. Zelf ben ik een toneelliefhebber, alhoewel door mijn gezinssituatie deze hobby momenteel op een te laag pitje staat. Mijn favoriete toneelschrijver is waarschijnlijk Ödön von Horváth (1901-1938).

Mijn kennismaking begon zo’n kleine tien jaar geleden toen ik in Musis Sacrum naar “Kasimir en Karoline” ging. Zelden heb ik zo geboeid naar een toneelstuk gekeken en daarbij zelfs in lachen uitgebarsten, iets wat voor mij vrij uniek is bij een voorstelling van welk genre dan ook. Niet dat Von Horváths stukken grappig zijn, integendeel, de werkelijkheid die hij beschrijft, is hard en treurig. Niet zo gek, als je kijkt hoe deze Duits-Hongaarse schrijver te kampen had met de neergaande spiraal van de maatschappij om hem heen. Vorig jaar ben ik met de Voorzitter nog naar “Italiaanse nacht” geweest van theatergroep Oostpool, in de sfeervolle oude Verkadefabriek in Den Bosch. Een door de jeugdige cast uitstekend gespeeld stuk, waar de broeierige jaren voor WOII neergezet worden.

Momenteel ben ik, om het gemis aan theaterbezoek te compenseren, bezig in zijn boek “Jeugd zonder God”. De verteller van de roman is leraar aan een gymnasium in Duitsland. In de jaren dertig ziet hij zich geconfronteerd met het opkomend nazisme en de invloed ervan op zijn leerlingen. Geschokt merkt hij hoe al zijn pogingen om zijn leerlingen andere normen en waarden bij te brengen schipbreuk lijden.

De opkomst van het nazisme en de teloorgang van de samenleving (en het ontbreken van mensen die daar tegen in gaan) vormen een rode draad in Von Horváths werken. In Duitsland zelf werd Von Horváth persona non grata; in 1936 werd hij officieel uitgewezen, zijn boeken werden verbrand en de SA doorzocht zijn verblijfplaats.

Door een wel heel bizar noodlot heeft Von Horváth de oorlog niet meegemaakt. In 1938 vertrok hij noodgedwongen uit Oostenrijk. In Amsterdam droeg een waarzegger hem op naar Parijs te gaan, waar hem „een ingrijpende gebeurtenis“ te wachten stond. Horváth gehoorzaamde, en op de Champs Elysées viel inderdaad een boom op zijn hoofd, die hem op slag doodde.

Overigens staat er in 2009 weer een voorstellingenreeks van Kasimir en Karoline gepland; ik zie op de site van de stadsschouwburg Utrecht dat die op (o.a.?) luchtmachtbasis Soesterberg wordt gespeeld. Wie gaat ermee?

Categorie: Ödön von Horváth, italiaanse nacht, jeugd zonder god, kasimir en karoline