Jan Toorop

Jan Toorop, kosmopoliet aan de Waal

Gezicht op Nijmegen (1886)‘Gij moet weten wij denken erover de wintermaanden in Nijmegen door te brengen, daar ik zelf zoo verbazend slecht tegen de Amsterdamsche lucht kan … Ik wilde gaarne in Nijmegen zoo’n huisje zien te vinden (huren) met een tuin. … Ik vind Nijmegen zoo’n heerlijk klimaat.’
Dit schreef Jan Toorop, schilder, beeldhouwer en graficus in 1908 aan zijn Nijmeegse vriend Toon Nolet.1

Kort daarna verhuisde Toorop (1858–1928) naar een huis aan de Barbarossastraat nummer 20. Op dat moment was de 50-jarige al de belangrijkste Nederlandse kunstschilder van het symbolisme.
Na opleidingen in Delft, Amsterdam en Brussel woonde hij eerder al in onder andere Parijs, Den Haag, Domburg en Amsterdam.

Toorop in zijn atelier
Toorop in zijn atelier

Als pas bekeerde protestant speelde religie toen een prominente rol in zijn werken. Toorop portretteerde vele Nijmeegse geestelijken en werd zo dé kunstenaar van katholieke kunst. Portretteren was één van zijn specialiteiten hoewel het proces hem soms moeilijk afging: ‘Goed voor de zak, maar beroerd voor de humeur,’ zei hij tegen een bevriende componist.

In Nijmegen begint hij in 1912 een intense relatie met de Oosterbeekse dichteres Miek Janssen. Dit ondanks zijn huwelijk met de Engelse Annie Hall (waar Charley Toorop uit voortkwam). Janssen was als een muze voor Toorop en stond model voor veel van zijn tekeningen. De Nijmeegse Sint-Josephkerk bevat zelfs een prachtig glas-in-lood kunststuk waarin zij voorkomt.
Vooral de schetsen voor dit werk tonen een haast expressionistische stijl. Bijzonder was ook dat veelal protestantse Zeeuwse boeren model stonden voor de twaalf apostelen die erin voorkomen.

Het Apostelraam maakte een diepe indruk op velen en zorgde ervoor dat Toorop de kruiswegstaties voor de Sint-Bernulphuskerk te Oosterbeek ging vervaardigen.
De ogen van een vooraanstaande Nijmegenaar en jezuïet, Charles Raaijmakers, werden naar verluidt gebruikt voor de Christusfiguur. Het portret van de eerste rector magnificus van de Katholieke Universiteit Nijmegen beschouwde Toorop als het ‘meest diepe’ dat hij ooit had gemaakt. Het werk in Oosterbeek voltooide hij twee jaar later.

Portret Charles Raaijmakers (1910)
Portret Charles Raaijmakers (1910)

Al met al lijkt het ‘heerlijk klimaat’ aan de Waal Toorop goed te hebben gedaan. In het verleden experimenteerde hij met het impressionisme, pointillisme (divisionisme) en art nouveau en in al dat werk voerde het symbolisme de boventoon.

Het gebed (zelfportret Toorop)Zijn katholiek-religieuze werk was vooral iconografisch en mystieker van aard. Een stijl die beter paste bij de geboren Javaan en hem meer houvast gaf. Dit blijkt uit zijn krachtige portretten van geestelijken en de zeer menselijke kruiswegstaties. Misschien wel zijn krachtigste werken tot dan toe waarmee hij eindelijke zijn ‘eigen’ stijl vond.

Het moet een bijzondere tijd geweest zijn, zo’n honderd jaar geleden daar vlak aan de Waal. Je trof daar zomaar een wandelende Jan Toorop aan, ontkomen aan de malariadampen (van Amsterdam, red.), zilver-beknopte wandelstok links, sigaartje rechts, de situatie overziend …’2

Bron:
Nico J. Brederoo (vert. Yvette Mead). A Boxful of Styles. The Work of Jan Toorop. The Low Countries, jaargang 4 (1996-1997). Via De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl.nl).

(Afbeeldingen: gemeentemuseum.nl, geheugenvannederland.nl, arte-historia.com en Wikipedia)


  1. P. van der Coelen & K. van Lieverloo (2003). Jan Toorop – Portrettist. Zwolle: Waanders Uitgevers. 
  2. Wim Zaal (2010). Jan Toorop. Soesterberg: Uitgeverij Aspekt. 

Een gedachte over “Jan Toorop, kosmopoliet aan de Waal

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s