We zijn de tijd kwijt

Zondagmorgen, tijd voor een eitje. Tijdens het koken, speelt The Ship, het nieuwe album van ambient-goeroe Brian Eno. Ik besteedde al eerder aandacht aan hem en niet voor niets.
De vier nummers gaan over sterfelijkheid en hoe weinig grip we op tijd hebben. De Eerste Wereldoorlog komt voorbij, net als het vergaan van de Titanic. Deze gebeurtenissen begin 20e eeuw zetten vele revoluties in gang en vergden miljoenen slachtoffers.
In een interview over het album zegt Eno: ‘Veel mannen sterven teleurgesteld. Zijn schoonvader, een voormalig WHO-arts, hoorde vaak: ‘Tjonge, wat heb ik veel tijd verspeeld, ik had zoveel meer kunnen doen als ik dingen met iets meer aandacht gedaan of iets harder had gewerkt.’ Hoe goed ze het objectief ook gedaan mogen hebben, subjectief gezien had het altijd beter gekund.
Is het een mannelijk trekje dat we te hoge doelen stellen en daardoor teleurgesteld raken? Of hebben we de illusie dat we in die doelen een ‘waarheid’ vinden?’

Monoprint (Alecto, 1968)

Vorige maand werd ik 41 jaar. Een jaar ouder en voor mij altijd een tijd van onafwendbare reflectie. Meer dan anders voel ik dat er meer speelt. De midlifecrisis? Dat betwijfel ik; het is sowieso een overschat begrip. Een westers begrip dat kort gezegd de zin van het leven aan de kaak stelt.
Die ‘crisis’ heeft een begin en een eind. Hoewel sommigen van mening zijn dat er geen einde aan zo’n periode komt …
Het is voornamelijk een tijd waarin je je bewust wordt van je ‘eigen’ tijd.

Grip op tijd
David Pinto heeft goed uitgelegd hoe wij ons, in de westerse grofmazige (G-)cultuur, door tijd als ordeningsprincipe laten leiden. Economische uitgangspunten beïnvloeden onze tijd en planning. In een fijnmazige (F-)cultuur ervaren we tijd eerder als een cyclische beweging. Mensen zijn georiënteerd op het verleden en zetten tijd vaak af tegen de ‘eeuwigheid’.

Om aan te tonen hoe we in onze westerse levens proberen grip op tijd te krijgen, geef ik twee typische voorbeelden:

  • De Franse overheid neemt binnenkort een wet aan die e-mailverkeer na werktijd verbiedt. Men wil voorkomen dat werknemers ‘verzuipen’ in hun werk en het contact verliezen met partners en familie. In Frankrijk spreken ze over twee soorten tijd (met dank aan de oude Grieken); chronos en keiros. Chronos is vaste, in te delen tijd. Keiros is onbewuste tijd, creatieve tijd. Door de wet hopen de Fransen de ’tijd om te maken’ te waarborgen.
  • ‘In de jaren 80 en 90 praatte iedereen over jaar 2000 en wat er daarna al dan niet zou gebeuren. In het nieuwe millennium heeft niemand het meer over wat er bijvoorbeeld in 2030 staat te gebeuren. In onze economie gaat het toch vooral over de korte termijn, waarin we hooguit vijf jaar vooruit kijken. (Citaat van Danny Hillis van de Long Now Foundation).

Monoprint (Alecto, ed. 200, 1968)

Innerlijke duur
Natuurlijk hebben geleerden al eerder en veel uitgebreider nagedacht over perceptie van tijd.
De Franse filosoof Henri Bergson (1859–1941) trok in de jaren twintig van de vorige eeuw volle collegezalen. Zijn voordrachten over tijd waren geliefd. De Nobelprijswinnaar literatuur stelde dat er twee soorten tijd zijn:

  • wetenschappelijk gezien is tijd een serie niet onderscheidende, gelijk ingedeelde momenten;
  • in de praktijk gaat het anders; soms vliegt de tijd voorbij. Op andere momenten lijkt een uur eeuwig te duren. Elk moment is dus anders.

Bergson laat de wetenschappelijke insteek links liggen. In zijn theorie beïnvloedt het verleden het heden en andersom. Hoewel het verleden niet ‘statisch’ blijft. Je huidige ervaringen beïnvloeden namelijk steeds opnieuw hoe je naar dat verleden kijkt. Dit noemt de Fransman de innerlijke duur of ‘durée’. Terwijl je leeft, vorm je als het ware je eigen verhaal.

Monoprint (for Mimi, 1968)

Eigen waarheid
Volgens Bergson wordt ons leven namelijk voortdurend bedreigd door het intellect; ons gezamenlijke weten en door uitwendige prikkels. De kwantificeerbaarheid (meetbare ‘ik’) van alles wat we doen legt een dikke korst om die innerlijke duur. Onze gedachten en bijvoorbeeld creativiteit zijn niet meetbaar. Die gedeelde regels en externe prikkels maken, volgens Bergson, dat het ‘diepe ik’ in opstand komt. Echt vrij zijn we volgens hem pas als we handelen vanuit dat diepe ik, de intuïtie, onder die korst. Daar ligt het zuivere bewustzijn.

In zijn meest geciteerde werk Creative Evolution (1907) betrekt Bergson deze analyse op het hele universum. Dat bewustzijn begint daar met een ‘élan vital’; de levenskracht.
Die illusie aan het begin van dit stuk is de tijd. Lineaire tijd beperkt onze levenskracht en creatief denken. De ‘waarheid’ ligt dus in ons eigen verhaal (durée), dat steeds weer verandert.
Die vermeende midlifecrisis verdwijnt in de meetbare tijd, de tijd die we gebruiken om een ei te koken.

Bronnen: andersoninstitute.com, bbc.com, longnow.org, ovo.com, Trouw en Wikipedia
Afbeeldingen: Peter Schmidt Web Blog

5 gedachtes over “We zijn de tijd kwijt

  1. Feit is dat de kip die het ei van Columbus legde, haar tijd goed had besteed en je kunt nu eenmaal geen omelet maken zonder eieren te breken maar Voorzitter u zult er nog achter komen dat midlife de tijd is waarin een man steeds denkt dat hij zich over een paar weken weer net zo goed zal voelen als vroeger.

  2. Tijd: een begrip om een haat-liefde verhouding mee te hebben, zeker in de Westerse wereld. Enerzijds is onze economie gebaseerd op tijd, afspraken en deadlines, anderzijds hunkeren we naar het gevoel de tijd te verliezen. Bij Mindfulness leer je om “in het moment te zijn”.
    Ik zing maar met Doe Maar mee: “als je wilt, is elk ogenblik voor jou”…..(uit ‘Tijd genoeg’)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s