Poolbeg, Dublin

Iconische fabrieksschoorstenen

Wie kent het niet, het pictogram van een fabrieksgebouwtje met een rokende schoorsteen. Je vindt ze op talloze borden voor bedrijventerreinen, gevolgd door namen als Rumpst of De Fliert. Deze ‘non-plaatsen’ herbergen assurantiekantoren en bedrijfjes waar je je 16mm films om kunt laten zetten. De fabrieken van weleer zijn er nauwelijks nog te vinden.

Landmarks
Net als in kerken, watertorens en brugwachterhuisjes zijn er in de afgelopen jaren ook in fabrieken nieuwe vormen van bedrijvigheid ontstaan.
De functie is dus veranderd maar zeker watertorens en kerken blijven op zichzelf staande ‘landmarks’. Dat geldt ook voor oude fabrieken met schoorstenen; naar mijn mening waart hier de werkelijke nostalgie. Het aanzicht van de skyline van een stad met fabrieksschoorstenen roept een gevoel van heimwee of zelfs melancholie op. Het symboliseert de noeste arbeid van generaties voor ons vermengd met de sterke worteling in een stad(swijk). Die schoorstenen zijn er in alle soorten en maten, gemetseld en van staal.

Poolbeg, Dublin

‘Ersatz-kathedraal’
Een iconisch boegbeeld van de stad Dublin zijn de rood-witte pijpen van de Poolbeg-elektriciteitscentrale. De centrale ligt in de havenmond van de rivier de Liffey. In 1984 waren ze prominent in beeld (op 00:08) in een videoclip van de Ierse rockband U2, nauw verbonden met deze stad, wat die status alleen maar versterkte. Het was mijn eerste ontmoeting met Dublin, die een blijvende indruk achterliet.
De meer dan 200 meter hoge schoorstenen zijn inmiddels na lang ge-heen-en-weer beschermd erfgoed geworden. Een ‘Ersatz-kathedraal’ voor een ooit arme hoofdstad.

Battersea Power Station

Pink Floyd, de Britse progrockband, bracht in 1977 hun album Animals uit. Op de albumhoes prijken de vier fabriekspijpen van Battersea Power Station in Londen. Daartussen zweeft een heliumballon in de vorm van een varken. Huis-ontwerper Hipgnosis kwam op het idee het gebouw te gebruiken omdat hij vaak langs de verlaten centrale kwam. Zo werd Battersea ook een ‘rock-icoon’ en symbool van een tijdperk nauw verbonden met de Britse hoofdstad.

Waar de schoorsteen rookte
In veel steden vinden we fabrieksschoorstenen met een zekere historische waarde. Overwegingen voor herbestemming of sloop lijken die waarde te versterken. Met die andere bestemming realiseren we ons dat ook dit tot lokaal erfgoed behoort. Laten we het vergelijken met het afzetten van een arm of been; je kunt zonder leven maar fantoompijn is niet uitgesloten.

De Panoven, Zevenaar

In den lande vinden we met de Dobbelmanfabriek in Nijmegen, de Prodentfabriek in Amersfoort, het ENKA-terrein in Ede, steenfabriek Bosscherwaarden in Wijk bij Duurstede en steenovencomplex De Panoven in Zevenaar (zie foto hierboven); prachtige en geslaagde voorbeelden van herbestemming met behoud van die schoorsteen.

Tegenwicht voor de hoogbouw
Ook Utrecht heeft een rijke historie aan stadsindustrie. Het Werkspoor en de Demka-staalfabriek namen daarin een beduidende plek in. Hun schoorstenen zijn niet meer. Wel probeert de Utrechtse stichting USINE met crowdfunding een schoorsteen van het Werkspoorkwartier te herstellen.
De meest bekende, 150 meter hoge, ‘Nuon-schoorsteen’ op industrieterrein Lage Weide is niet meer in gebruik maar inmiddels wel beschermd industrieel monument. De Oude Hortus is de oudste en enige botanische tuin met een schoorsteen. En even verderop in de binnenstad doemt ook een oude fabriekspijp in de Keizerstraat op.

Hulpwarmtecentrale , Utrecht

’s Avonds werp ik nog wel ’ns een blik op het silhouet van Zuidwest-Utrecht. Het drietal pijpen van de hulpwarmtecentrale aan de Kanaalweg in Utrecht (zie foto hierboven) steken trots de lucht in. Met hun 45 meter geven ze een mooi tegenwicht aan de hoogbouw die als paddestoelen uit de grond schiet.

Bronnen: cultureelerfgoed.nl/publicaties/fabrieksschoorstenen, irishtimes.com, rijksmonumenten.nl, stif.nl en usine-utrecht.nl
(Afbeeldingen: Declan Kilcourse‏, Wikimedia en Het Utrechts Archief)

2 gedachtes over “Iconische fabrieksschoorstenen

  1. Eind vorig jaar kwam er voor de allerlaatste keer rook uit de schoorsteen van de energiecentrale van Nijmegen. Nimmer meer de kenmerkende pluim rook boven de stad….Wel eens op gescholden, maar nu die weg is, mis je toch iets….Begin 2016 speelde in deze voormalige Electrabel muziektheatergroep BOT hun locatievoorstelling Het Geluid Van Stroom. Heel gaaf, theatervoorstellingen in half vergane fabriekspanden….

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s