Der Himmel über Berlin

Dichter bij de dichters

‘Opgedragen aan alle voormalige engelen, met name aan Yasujiro [Ozu], François [Truffaut] en Andrej [Tarkovsky].’

Deze boodschap verschijnt in de aftiteling van een van mijn favoriete films: Der Himmel über Berlin.
De titel zegt het al, de film van Wim Wenders speelt in Berlijn, vlak voor de val van de Muur. Een interessant tijdsgewricht voor dit verhaal over twee engelen die verloren mensen een steuntje in de rug geven. Damiel en Cassiel, in mantels en met staartje, zien het Berlijnse leven aan zich voorbij trekken. Alleen kinderen zijn zich bewust van hun aanwezigheid.

Wings of Desire

Damiel, de hoofdpersoon, een sterke rol van Bruno Ganz, wordt gaandeweg verliefd op de ‘aardse engel’, trapeze-artieste, Marion.

Zwarte vingers van de krant
Het sterke scenario is mede geschreven door Peter Handke, een virtuoos wat betreft poëzie in film.
Damiel ontmoet een acteur (Peter Falk) bij een koffietentje. Hij is een ‘gevallen engel’ die de verveelde Damiel warm maakt voor het aardse leven: ‘Rook en drink koffie. En weet je wat nog beter is, als je het tegelijk doet.’

Wings of Desire

Damiel’s verliefdheid voor Marion draagt daar nog een steentje aan bij. Uiteindelijk maakt hij de keuze om aards te worden en eindelijk ‘een kat te kunnen voeren en zwarte vingers van de krant te krijgen’.
Als het moment daar is waarop Damiel op aarde neerkomt verandert de film van zwart-wit naar kleur. Hij komt, met harnas, terecht aan de goede kant van de Muur. Zijn hoofd bloedt maar dat deert hem niet. Het eerste wat hij wil proberen is koffie en een sigaret.

Wings of Desire

In de zoektocht naar Marion blijkt het circus waar ze werkte opgedoekt. Hij vindt haar uiteindelijk bij een concert van haar favoriete band. Na het concert, in een nachtclub, komen Marion en Damiel samen. Vanaf dat moment gaat het verhaal niet meer om hen maar om ons allemaal.

Spoorloos
In deze betoverende film wordt niet gerept over hoe Damiel, Cassiel en de andere engelen engel zijn geworden. Die vraag houdt je na twee uur wel bezig.
Ik las onlangs over de Amerikaanse dichter Weldon Kees en al zoekende kwam ik terecht bij een andere dichter, Sándor Petőfi. Beide dichters zijn spoorloos verdwenen. Ik las verder over verdwenen kunstenaars en dat lijstje breidde zich uit. De filmpionier Louis le Prince en kunstenaars als Henri Van Straten en Bas Jan Ader.
Het waren allen verhalenvertellers die op onverklaarbare manier uit het leven verdwenen. Althans, de manier waarop ze verdwenen is nooit opgehelderd.

Bestond bij hen een behoefte te vluchten of te verdwijnen? Daar kunnen we allerlei theoretische filosofieën op los laten.
Als voorbeeld noem ik een bekende theorie van Sartre; volgens hem zijn wij ‘veroordeeld vrij te zijn’. Die vrijheid kan echter verstikkend en verdovend werken. Om dit uit te leggen noemt de Franse Nobelprijswinnaar het voorbeeld van een ober. Die ober, die net iets te ijverig en te correct is, speelt de rol van een ober. Hij verwordt tot een object, bedoeld voor andere mensen. Het tegenovergestelde dus van werkelijk vrij zijn, als ondefinieerbaar en veranderlijk wezen. Het bestaan verlost van externe invloeden. Het ware bewustzijn.
De goede verstaander leest dit ook in Handke’s Lied vom Kindsein. Bruno Ganz citeert het ontroerende gedicht aan het begin van de film.

Wings of Desire

Deze dichters en vrije denkers zijn zich bewust van hun rol en zijn bereid ‘vrij’ te blijven. Kozen ze ervoor, in hun poging dat ware bewustzijn te onderzoeken, te verdwijnen? Waren ze hun rol zat?

Verlichte dichters
Is het niet een mooi idee om te geloven dat zij net als in Wenders’ cultfilm, als engelen in ons midden zijn. Ze helpen ons daar op z’n tijd daadwerkelijk vrij te zijn. Wie zouden er beter geschikt zijn deze taak op zich te nemen?

Wings of Desire

Verlicht verschijnen ze in Antwerpen, Boedapest of San Francisco en bezorgen ons een prettige rilling, kippenvel. Op een onbewaakt ogenblik in de trein of tijdens een wandeling halen ze ons kort uit onze rol. Let maar op, heb geduld, het gebeurt …

Bekijk Der Himmel über Berlin online (2:37:38)

Bronnen: bfi.org.uk, criterion.com, filosofie.nl, nathanwolfson.com, p.o.v., rogerebert.com, Wikipedia en wimwendersstiftung.de

(Afbeeldingen: bonjourtristesse.net, wimwendersstiftung.de en superkaleidoscopeblog.wordpress.com)

De verdwenen kunstenaars:
Weldon Kees (1914–verdwenen in 1955), Amerikaans dichter en schilder. Verdween op 41-jarige leeftijd vlakbij huis in San Francisco.

Sándor Petőfi (1823–verdwenen in 1849), Hongaars dichter. Verdween op 26-jarige leeftijd tijdens een slag bij Segesvár.

Louis Le Prince (1842–verdwenen in 1890), ‘vader’ van de film. Verdween op 50-jarige leeftijd tijdens een treinrit van Parijs naar Dijon.

Bas Jan Ader (1942–verdwenen in 1975), Nederlands conceptueel kunstenaar. Verdween op 33-jarige leeftijd voor de kust van Ierland tijdens een poging de Atlantische Oceaan over te steken.

Henri Van Straten (1892–verdwenen in 1944), Vlaams kunstenaar. Verdween op  51-jarige leeftijd toen hij te voet op weg was van Antwerpen naar Kalmthout.

6 gedachtes over “Dichter bij de dichters

  1. Zware kost voor een frisse zaterdagochtend maar is het niet zo dat de wereld een toneel is, het leven een voorbijtrekken? Je kwam, je zag en je was alweer verdwenen. Sommigen onverklaarbaar.

    1. Na een nachtje erover geslapen te hebben, blijft het zware kost. Neemt niet weg: de fascinatie van de Voorzitter spat eraf met zoals gewoonlijk een zeer verzorgde bijdrage. Inmiddels weet ik wat me stoort: de sombermakende opsomming van de verdwenen kunstenaars.

      1. Dank. Overigens probeer ik met deze insteek een optimistische blik te geven op de film en de kunstenaars die zijn verdwenen … hopelijk komt dat over :)

  2. Schitterend blog, het vraagt zeker om een vervolg. Mooie timing ook, zo vlak na het heengaan van Leonard Cohen, de dichter die ook “verdween”, maar dan tijdelijk (Hydra, klooster bij Los Angeles (over engelen gesproken!)).
    Ook de secretaris is geobsedeerd door mysterieuze verdwijningen of raadselachtige levenseindes (je haalde Bas Jan Ader al aan, zie ook eerdere blogs over Natalie Wood, Roald Amundsen en Raoul Wallenberg, die onlangs pas officieel is doodverklaard).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s