De vriendschappen van Stefan Zweig (1): Romain Rolland

De secretaris las onlangs het schitterende boek ‘De wereld van gisteren’ van de Oostenrijkse exil-auteur Stefan Zweig (++++1/2, een half puntje aftrek omdat Joseph Roth merkwaardig genoeg ontbreekt). Aangezien er al een paar prima recensies op internet te vinden zijn (klik bijv. hier of hier), waagt de secretaris zich daar niet meer aan.

stefan zweig
Stefan Zweig. Bron: gustav-mahler.eu

Het boek geeft op fenomenale wijze een brede inkijk in het leven in Europa, en dan met name in Oostenrijk, vanaf eind 19e eeuw tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Liefhebbers van geschiedenis en literatuur kunnen hun hart ophalen bij al die analytische beschrijvingen van de historische gebeurtenissen en gerenommeerde kunstenaars en schrijvers van die tijd.

De secretaris zal de komende periode een aantal fragmenten eruit halen. Deze betreffen de ontmoeting met een aantal van deze beroemdheden. Zijn beschrijvingen, een combinatie tussen de uitdrukking van zowel zijn vriendschap als (soms behoorlijk hoge) bewondering, geven het boek een extra cachet.

De aftrap van deze reeks gaat over Romain Rolland (1866-1944). Deze Franse schrijver en pacifist was eigenlijk een Europeaan avant la lettre. Al vroeg in zijn loopbaan benadrukte hij het belang van een goede verhouding tussen Frankrijk en Duitsland. Het wrange is dat hij mede hierdoor ten tijde van de Eerste Wereldoorlog door beide landen niet goed werd gepruimd: in Duitsland werd hij erg als pro-Frans gezien en in Frankrijk als pro-Duits. In 1915 ontving Rolland de Nobelprijs voor literatuur; de opbrengst schonk hij aan het Rode Kruis. Rolland werd later ook aanhanger van Mahatma Gandhi, over wie hij in 1924 een biografie schreef.

Stefan Zweig was behoorlijk onder de indruk van Rolland, die ondanks zijn zwakke lichamelijke gesteldheid gedisciplineerd en geestdriftig doorwerkte. Ook bewonderde hij de waardigheid en standvastigheid van Rolland. Hij zag in hem een bloedverwant die zijn ideeën rondom een stabiel, vrij en cultureel Europa wellicht nog beter gestalte gaf dan hijzelf. Over hun eerste ontmoeting schreef Zweig in ‘De wereld van gisteren’:

“Voor het eerst zag ik zijn merkwaardig lichtende blauwe ogen, de helderste en tegelijk vriendelijkste ogen die ik ooit van een mens heb gezien, die ogen die tijdens het gesprek kleur en gloed kregen van de diepste gevoelens, donker beschaduwd werden bij droefheid, dieper leken te worden als hij nadacht, flonkerden bij opwinding, die onvergetelijke pupillen tussen de wat vermoeide, van lezen en slapeloosheid wat rode randen, die konden schitteren met een openhartig en troostend licht.”

rolland
Romain Rolland. Bron: Wikimedia.org

Tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt Zweig ontroerd en bemoedigd door correspondentie van Rolland (die toen in Zwitserland zat):

“Ik voelde me niet meer alleen, maar eindelijk weer verbonden met gelijkgezinden. Ik voelde me gesterkt door Rollands superieure geestkracht. Want over de grenzen heen wist ik hoe indrukwekkend Rolland zijn menselijkheid in stand hield. Hij had de enig juiste weg gevonden de de schrijver in zulke tijden moet gaan: niet deel te nemen aan vernietiging, aan moord, maar (…) zich te wijden aan hulp en menselijkheid. Hij woonde in Zwitserland, en hoewel zijn zwakke gezondheid hem vrijstelde van elke militaire dienst, had hij zich in Genève,  waar hij zich bij het uitbreken van de oorlog bevond, meteen bij het Rode Kruis gemeld, waar hij zich in de overvolle ruimten elke dag wijdde aan het schitterende werk, waarvoor ik hem later in een artikel ‘Het hart van Europa’ publiekelijk probeerde te bedanken.”

Over de brieven zelf schrijft Zweig: “Geschreven uit de grenzeloze  geschoktheid van een meelijdende ziel, uit de totale kracht van een machteloze verbittering, aan een vriend over de grens, een officiële vijand dus, vormen ze misschien wel het indringendste morele document van een tijd waarin begrip een enorme inspanning eiste en trouw aan de eigen houding alleen al een indrukwekkende moed.”

rolland en zweig
Samen in Zwitserland. Bron: http://gizra.github.io

Deze onderlinge briefwisseling bracht hen op het idee om zowel Franstalige (taak voor Rolland) als Duitstalige (Zweig) intellectuelen bereid te vinden om een conferentie in het neutrale Zwitserland te houden, om tot een meer eensgezinde houding te komen en om in redelijk overleg zich tot de wereld te richten. Uiteindelijk had dit niet het gewenste resultaat, maar doordat er toch enkele medestanders kwamen, vond Zweig daarna de moed en kracht om enkele kritische en invloedrijke artikelen over -of beter gezegd: tegen- de oorlog te schrijven.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s